Ryż jest dla Japończyków czymś więcej niż składnikiem niezliczonych potraw – o jego ważnym miejscu w japońskiej kulturze niech świadczy fakt, że tradycyjne zaproszenie do stołu gohan desuyo oznacza tyle, co „podano ryż”. Japończycy odróżniają ziarenka surowe (kome) od ryżu gotowanego (gohan), który wykorzystywany jest jako dodatek do prawie wszystkich dań – mięs, ryb czy tradycyjnej tempury. Najczęściej stosuje się ryż krótkoziarnisty, którego zwarta konsystencja pozwala jeść go pałeczkami, jak również czyni z niego idealny składnik potraw takich jak sushi czy makizuoshi.
Sushi łączy w sobie wszystkie tradycyjne elementy japońskiej kuchni: zakrapiany octem ryż, owoce morza, ryby, warzywa, grzyby shiitake i jajka. Ta znana na całym świecie potrawa może występować w bardzo różnych formach, ryż zawsze jednak jest jej nieodłącznym składnikiem. Najczęściej je się nigiri-zushi, czyli uformowany w dłoni owalny kawałek ryżu przykryty płatem ryby lub mięczaka, oraz maki-zushi – zawiniętą w płat wodorostu nori roladę, do której oprócz ryżu i ryby często dodaje się także ogórek. Chirachi-zushi to z kolei ryż w miseczce, na którym kładzie się kawałki surowej ryby, warzywa, grzyby shiitake i tofu.
Bardzo popularną potrawą są również makizuoshi – rolady z płatów wodorostu nori, w które zawija się, oprócz ryżu, tak różne składniki, jak ogórek, grzyby shiitake, ikrę taszy, kawałki ryby czy nawet awokado. Zależnie od wielkości mogą to być duże futomaki oraz mniejsze hosomaki. Z ryżu przyrządza się także, stanowiące świetną przekąskę, nadziewane kulki omusubi. Podobne danie – podawane z kremem z czerwonej lub białej fasoli słodkie ohagi, jest niezwykle lubianym deserem.
Rola ryżu w japońskiej kuchni na tym się jednak nie kończy. Sake, wino ze sfermetowanych ziaren ryżu jest nie tylko szczególnie cenionym przez Japończyków trunkiem, lecz używa się go również do wielu dań jako przyprawy. Podobnie ważne zastosowanie znajduje ocet ryżowy, wykorzystywany między innymi do przyrządzania wyśmienitego sushi.
